ADD, HB en DCD

---

Hoogbegaafdheid kan soms samen voorkomen met ADD en DCD

ADD, HB en DCD. Drie afkortingen die je waarschijnlijk wel kent als je er zelf mee te maken hebt. Of misschien ken je er maar één of twee, dus ik zal de andere ook even uitleggen.

HB staat voor hoogbegaafd. Meestal wordt daarbij gedacht aan een IQ boven de 130, al kijk ik zelf liever naar de zijnskenmerken dan naar alleen een enkel getalletje.

ADD is een vorm van ADHD, maar dan zonder de zichtbare hyperactiviteit. Dus je bent snel afgeleid, soms een beetje verstrooid, wat minder goed in plannen, vaak sterk in verbeeldingskracht en meestal niet zo dol op routine.

DCD wordt ook wel dyspraxie genoemd. Dat betekent dat je motorisch niet zo handig bent. Misschien was je op school met gym vaak als laatste gekozen, of misschien merk je het nog steeds. Je hebt moeite met praktische dingen in het dagelijks leven, zoals fietsen, autorijden, koken of gewoon handig bewegen. Misschien laat je snel dingen vallen, struikel je vaak of vind je bepaalde handelingen spannend omdat ze voor jou niet vanzelf gaan. DCD lijkt oppervlakkig misschien alleen over motoriek te gaan, maar het heeft ook overlap met allerlei andere neurodivergente patronen.

Mensen die op één manier neurodivergent zijn, zijn dat soms ook op een andere manier. Deze drie sluiten elkaar dus niet uit. ADD, hoogbegaafdheid en DCD kunnen prima samen in één persoon voorkomen.

Een scherp hoofd en een lastige uitvoering

Wat deze combinatie eigenlijk wil zeggen, is dat je een geest hebt die heel scherp is, snel, creatief en vaak sterk in abstract denken. Conceptueel denken gaat je waarschijnlijk goed af. Je kunt verbanden leggen, mogelijkheden zien, vooruitdenken en dingen helemaal voor je zien. Misschien ben je creatief, misschien technisch, misschien allebei. In abstracte dingen kun je heel sterk zijn, zolang het aankomt op technische of creatieve dingen bedenken.

Maar de uitvoering, daar wordt het lastiger.

Dat kan frustrerend zijn. Je kunt iets heel goed bedenken en vaak ook goed visualiseren. Je ziet helemaal voor je hoe het moet worden. Maar daarna moet het nog gebeuren. En daar zit vaak precies het probleem.

Vanuit ADD raak je sneller dingen kwijt, ben je misschien rommeliger, minder goed in plannen en kun je jezelf soms moeilijk ergens toe zetten. Vanuit DCD ben je motorisch wat onhandiger en vind je het lastiger om praktische handelingen goed te plannen. Welke handeling doe je eerst, wat komt daarna, hoe pak je iets handig vast, hoe voorkom je dat je iets omstoot? Misschien struikel je ook gewoon fysiek.

Als volwassene ben je misschien beter geworden in motorische dingen. Dat ligt er natuurlijk aan hoe sterk je DCD is. Je kunt bepaalde dingen best bijleren. Maar er kan wel een hardnekkige onzekerheid blijven zitten rondom praktische vaardigheden. Als je als kind al niet goed was in bepaalde dingen, bouw je daar vaak een soort ontwijking omheen. Niet altijd omdat je het echt totaal niet kunt, maar ook omdat je niet hebt geleerd om op je lichaam te vertrouwen.

Vertrouwen op je hoofd, minder op je lichaam

Op het moment dat je brein zo scherp is, zo hard kan denken en daar ook zoveel plezier uit haalt, ga je vanzelf erg op je hoofd vertrouwen. Je hoofd wordt je sterke kant. Daar kun je op bouwen. Daar kun je mee oplossen, analyseren, verklaren en vooruitdenken.

Maar je lichaam voelt misschien minder betrouwbaar. Vanuit DCD kan oefenen wel helpen, maar het betekent niet altijd dat iets echt vanzelf gaat. Je leert sommige dingen misschien beter, maar automatiseren blijft lastig.

En dat automatiseren is interessant, want dat komt eigenlijk bij alle drie terug.

Mensen met alleen hoogbegaafdheid kunnen ook moeite hebben met automatiseren. Dat wil ik duidelijk gezegd hebben. Als je hoogbegaafd bent en je bent onhandig in automatiseren, wat verstrooid of niet goed in woordjes stampen, dan betekent dat niet meteen dat je ook andere labels hebt. Die wil ik je helemaal niet aansmeren.

Maar als ADD, HB en DCD wél alle drie zijn vastgesteld, dan kan automatiseren echt een uitgesproken thema zijn.

Vanuit hoogbegaafdheid kun je moeite hebben met automatiseren omdat je liever begrijpt dan herhaalt. Je denkt top-down en raakt snel verveeld bij stampwerk. Vanuit DCD kan automatiseren van motorische handelingen lastig zijn. En vanuit ADD dwaalt je aandacht weg zodra iets te weinig prikkelt. Dan krijg je dat probleem eigenlijk in drievoud.

Een druk hoofd

Een ander uitgesproken kenmerk is een druk hoofd. Dat hoort zowel bij ADD als bij hoogbegaafdheid.

Bij ADHD zie je de drukte vaak meer aan de buitenkant. Bij ADD is die drukte er ook, maar meer naar binnen gericht. Je hoofd staat aan. Er gebeurt voortdurend iets.

Hoogbegaafdheid maakt dat vaak nog sterker. Dan heb je in je hoofd niet gewoon wegen, maar grote snelwegen. Je kunt heel snel van het ene perspectief naar het andere schakelen. Je ziet mogelijkheden, uitzonderingen, verbanden, patronen en betekenissen. Dat is ontzettend fascinerend, maar het kan voor jezelf ook behoorlijk vermoeiend zijn.

Slaapproblemen

Moeite met slapen, vooral moeite met op tijd in slaap vallen, past daar ook goed bij. Als je hoofd druk is, is uitzetten lastig. En als je daarnaast niet zo van routine bent, wordt het nog ingewikkelder om een vast schema aan te houden. Je weet misschien best wat verstandig zou zijn, maar dat betekent nog niet dat je brein en lichaam zich daar netjes aan houden.

Routinematige klussen

Wat je waarschijnlijk ook zult herkennen, is moeite met routinematige klussen. Iets waarbij je steeds dezelfde handeling moet doen.

Neem bijvoorbeeld een muur schilderen. Een hele grote muur, waarbij je steeds van boven naar beneden en van links naar rechts moet. In theorie zou je denken: iedereen kan dat.

Maar als jij na twee keer strijken al afgeleid bent, een andere manier gaat proberen, het efficiënter wilt maken of er een experiment van maakt omdat het anders te saai is, dan wordt zo’n klus lastig.

En als je door DCD ook nog motorisch onhandig bent, wordt het helemaal een avontuur. Je stoot de verfemmer om, de kwast valt ergens vanaf, de deksel wil niet los en ineens spat alles in het rond. Ondertussen is je hoofd alweer bezig met allerlei andere plannen, waardoor je niet goed in een flow komt.

Dat betekent niet dat je zoiets nooit kunt. Misschien kun je het wel. Het gaat er vooral om of het jou lukt om in de goede stand te komen. Je kunt te veel arousal hebben, maar ook te weinig. Je hebt precies genoeg prikkeling nodig, genoeg motivatie, niet te veel frustratie, niet te weinig uitdaging, een omgeving die klopt en genoeg zelfvertrouwen om te beginnen.

Voor jou is het dus net wat lastiger om precies die omgeving te creëren waarin je ook met een relatief simpele taak gewoon lekker kunt knallen. Maar als jij daar je eigen weg in vindt: hartstikke super. Blijf daar vooral mee doorgaan.

Hyperfocus

Wat je waarschijnlijk ook zult herkennen, is hyperfocus. Dat komt bij ADD voor, maar ook bij hoogbegaafdheid.

Als je eenmaal je aandacht echt ergens op kunt richten, als je iets interessant genoeg vindt en het niet voelt als een rotklus, dan kun je er helemaal in opgaan. De wereld om je heen verdwijnt naar de achtergrond en je kunt urenlang bezig zijn. Vaak kun je dan hele mooie en bijzondere dingen neerzetten.

De valkuil is natuurlijk dat je zo ver in die focus schiet dat je vergeet te eten, te drinken of pauze te nemen. Maar over het algemeen vind ik hyperfocus echt iets moois. Iets waar je trots op mag zijn en dankbaar voor mag zijn dat je dat hebt. Het is een kracht, zolang je er ook een beetje goed voor jezelf bij blijft zorgen.

Niet lui, maar verkeerd ingeschat

Wat je misschien ook herkent, is dat simpele dingen die je niet leuk vindt, enorm moeilijk vol te houden zijn. Dingen die anderen gedachteloos doen, kunnen voor jou veel energie kosten.

En wat je dan vaak ervaart, is dat andere mensen zeggen dat het luiheid is. Dat je je er makkelijk vanaf maakt. Dat je het eigenlijk toch wel zou moeten kunnen. Ze overschatten je dan op een bepaalde manier, of ze schatten je gewoon verkeerd in.

Misschien ben je, net als ik, dat soort dingen ook gaan geloven over jezelf. Dan denk je: als ik maar wat harder mijn best doe, als ik me maar beter inspan, dan zou het toch moeten lukken. Daardoor krijg je een raar zelfbeeld dat niet helemaal klopt.

Wat je daarin misschien ook herkent, is een innerlijke criticus die heel streng wordt. Een stem die je steeds afkraakt en vindt dat je moet functioneren zoals de buitenwereld dat verwacht. Die vindt dat je niet zo moeilijk moet doen, dat je gewoon moet doorzetten en dat je gewoon normaler moet zijn.

Overschat én onderschat

Wat ik al even noemde: onbegrip van de wereld en niet goed ingeschat worden. Aan de ene kant word je overschat als het aankomt op het uitvoeren van simpele taken. Mensen denken: jij bent slim, dus dit moet toch makkelijk zijn.

Aan de andere kant word je soms onderschat als het aankomt op ingewikkelde taken. Terwijl dat juist vaak de dingen zijn waarin jij op je plek bent. Complexe vraagstukken, verbanden leggen, abstract denken, creatief meedenken, nieuwe oplossingen zien: dat kan juist heel goed bij je passen.

Dat maakt dat je soms niet goed aansluit op school of op werkplekken. Soms wel natuurlijk. Als je echt op je plek zit, ben ik hartstikke blij voor je. Er zijn absoluut plekken waar je kunt excelleren en waar je helemaal tot je recht komt. Maar er zijn ook veel plekken waar je niet op je plek bent.

Als je dat niet weet van jezelf en je blijft maar proberen, blijft aanpassen en blijft denken dat het allemaal aan jou ligt, dan is de kans groot dat je op een gegeven moment vastloopt.

Burn-out, bore-out en uitval

Je kunt doorgaan tot het niet meer gaat. Soms kom je dan in een burn-out terecht. Soms is het een burn-out gecombineerd met een bore-out: aan de ene kant overbelasting, aan de andere kant te weinig echte uitdaging of te weinig passende prikkeling.

Maar het hoeft zich niet alleen als burn-out te uiten. Je kunt ook angstklachten krijgen, somber worden, depressieve klachten ontwikkelen, fysieke klachten krijgen of op een andere manier uitvallen.

Als je langdurig in een omgeving zit die niet aansluit bij wat jij nodig hebt, kun je daar op allerlei manieren ziek van worden. En dat is gewoon niet wat je wilt.

Je zelfbeeld

Je zelfbeeld kan behoorlijk verstoord raken door deze combinatie. Doordat mensen je vaak niet begrijpen, doordat je soms niet op je plek zit en doordat je steeds verkeerd wordt ingeschat, kun je het vertrouwen in je eigen capaciteiten verliezen.

Terwijl je juist zo’n verschrikkelijk mooi en diep inzicht hebt. Je bent een hartstikke snelle denker. Je kunt creatieve verbanden leggen. Je ziet dingen die anderen misschien niet zien.

Ik ken jou natuurlijk niet, maar als je je hierin herkent, weet ik bijna zeker dat je nieuwsgierig bent, openstaat voor nieuwe ervaringen en allerlei talenten hebt waarvan je zelf misschien niet eens beseft dat het talenten zijn.

Want waar je goed in bent, is voor jou heel gewoon geworden. Wat je wél merkt, zijn de dingen waarop je vastloopt. Dat je in sommige dingen minder snel bent, in sommige dingen minder handig, dat je soms niet goed uit de verf komt, dat je soms niet goed in je vel zit, dat je zoveel dingen wilt, maar dat het er niet altijd uit lijkt te komen.

Als mensen dat niet begrijpen of verkeerd inschatten, kun je daar flink onzeker van worden. Dan kun je jezelf onhandig of dom gaan vinden, terwijl dat absoluut niet het geval is.

Scheef profiel en perfectionisme

Veel mensen met hoogbegaafdheid kennen perfectionisme. Als je daarnaast ook nog ADD en DCD hebt, heb je vaak een wat scheef ontwikkelingsprofiel of scheef intelligentieprofiel. Op het ene vlak ben je heel sterk, terwijl je op een ander vlak juist kwetsbaar bent.

Dat kan lastig zijn. Voor jezelf, maar ook voor je omgeving. Mensen verwachten vaak dat als je op het ene gebied snel bent, je dat op andere gebieden ook wel zult zijn. Maar zo werkt het dus niet altijd.

Je kunt heel snel denken en tegelijk moeite hebben met praktische handelingen. Je kunt diepe inzichten hebben en tegelijk je sleutels kwijt zijn. Je kunt abstracte verbanden zien en tegelijk vastlopen op een simpele routineklus. Dat maakt je niet minder intelligent. Het betekent alleen dat je profiel niet gelijkmatig verdeeld is.

Jezelf kwijtraken

Wat je tenslotte nog zou kunnen ervaren, en waarvan ik hoop dat jij dat niet hebt bereikt, is dat je op een gegeven moment jezelf helemaal bent kwijtgeraakt.

Waarschijnlijk heb je diepe emoties en ben je gevoelig. Maar door die mismatch met je omgeving, door je te veel aanpassen en te lang doorgaan terwijl iets eigenlijk niet goed bij je past, kun je dat contact met jezelf kwijtraken.

Je kunt vervreemd raken van je omgeving en vervreemd raken van jezelf. Dat is gewoon heel erg zonde.

Omdat je cognitief sterk bent, kun je veel opvangen met je hoofd. Je kunt analyseren, verklaren, relativeren en doorgaan. Misschien ga je zelfs denken: ik ben gewoon een superrationeel persoon.

Maar meestal betekent dat ook dat je een deel van jezelf hebt weggedrukt. En misschien is het wel een van de mooiste reizen van je leven om dat stukje weer terug te gaan vinden.