Hoogbegaafdheid of PDA? Overlap, verschillen en autonomiesensitiviteit

Ik merk een grote overlap tussen hoogbegaafdheid en PDA (Wat PDA precies inhoudt leg ik uit in dit artikel). Beide hebben vaak een sterke behoefte aan autonomie, beide kunnen op de buitenwereld rebels overkomen en bij beide kunnen vooraf bedachte structuur en regels juist averechts werken. Lijstjes die bedoeld zijn om rust te brengen, brengen soms juist onrust.

Wie van buitenaf kijkt, ziet twee mensen die zich verzetten tegen wat de meesten gewoon volgen en plakt er makkelijk hetzelfde oordeel op: lastig, eigenwijs, moeilijk te sturen. Maar onder die oppervlakkige gelijkenis zit een belangrijk verschil.

Het kernverschil

Waar het bij PDA soms lijkt te gaan om vermijden omdat iets als eis wordt ervaren, zie ik bij hoogbegaafdheid vaak een inhoudelijke reden achter het verzet. Een HB’er weigert een opdracht bijvoorbeeld omdat die zinloos voelt, onlogisch is opgebouwd of omdat er een veel efficiëntere manier bestaat.

Geef diezelfde HB’er een overtuigend waarom, of de vrijheid om het op een eigen manier te doen, en de weerstand kan verdwijnen.

Bij PDA werkt dat niet altijd. Iemand kan het nut van iets volledig inzien en het zelfs zelf willen, maar toch vastlopen zodra het als opdracht, verwachting of verplichting voelt.

Bij HB gaat het verzet vaak over de inhoud van de vraag. Bij PDA kan het feit dát er iets gevraagd wordt al genoeg zijn.

Autonomiebehoefte versus autonomiesensitiviteit

Hier helpt een onderscheid tussen twee begrippen die makkelijk door elkaar lopen.

Autonomiebehoefte gaat over hoeveel autonomie je wilt. Stippel je graag je eigen pad uit? Wil je zelf bepalen hoe, wanneer en waarom je iets doet? Of vind je het juist prettig wanneer iemand anders richting geeft?

Autonomiesensitiviteit gaat over hoe sterk je systeem reageert wanneer die autonomie wordt beperkt.

Bij PDA lijkt vooral die autonomiesensitiviteit heel hoog te liggen. Een verkeerd geformuleerde vraag, een onschuldig verzoek, een verwachting of zelfs een dagelijkse routine kan al een sterke alarmreactie oproepen. De druk die iemand ervaart staat dan niet altijd in verhouding tot hoe klein het verzoek er voor een buitenstaander uitziet.

Ook bij hoogbegaafdheid kan die sensitiviteit sterk zijn, zeker wanneer iemand al langdurig onder druk staat.

Wanneer stress het verschil verbergt

Een hoogbegaafde die overbelast raakt, kan steeds gevoeliger worden voor alles wat voelt als moeten. Een afspraak, een verzoek, een planning, een routine of zelfs een eigen voornemen kan ineens te veel druk geven.

Van buitenaf kan dat sterk op PDA lijken.

Het verschil is dat die extreme gevoeligheid bij HB zonder PDA-profiel vaak weer afneemt wanneer de overbelasting afneemt. Bij PDA zit de gevoeligheid dieper in het profiel.

Stress kan bij beide de autonomiesensitiviteit verder versterken. Daardoor kan het onderscheid in periodes van overbelasting soms bijna verdwijnen.

Rebels overkomen

Beide groepen kunnen rebels overkomen. Niet per se omdat ze tegen gezag zijn, maar omdat ze sterk reageren wanneer iets van buitenaf wordt opgelegd.

Bij hoogbegaafdheid kan daar bovendien heel duidelijke inhoudelijke kritiek achter zitten. De opdracht klopt niet. De regel is inefficiënt. De uitleg is onvoldoende. Er wordt iets gevraagd zonder goede reden.

Dat wordt vanuit de omgeving lang niet altijd gezien. Wat voor de HB’er een inhoudelijk bezwaar is, wordt dan gelezen als ongehoorzaamheid.

Bij PDA kan dezelfde uiterlijke weerstand ontstaan zonder dat de inhoud van de opdracht het eigenlijke probleem is. Het demand-karakter zelf kan de reactie oproepen.

Het gedrag lijkt hetzelfde. Het mechanisme eronder hoeft dat helemaal niet te zijn.

Intensiteit en gerichtheid op andere mensen

Bij PDA wordt ook beschreven dat interesses zich sterk op een persoon kunnen richten. Die gerichtheid kan zo intens worden dat anderen haar als grensoverschrijdend of stalkerig ervaren.

Hoogbegaafden kunnen óók intens zijn. In interesse, enthousiasme, aandacht en betrokkenheid. Ze kunnen veel contact willen, diep willen praten of zich sterk in iemand interesseren.

Maar daar zie ik vaak een verschil. Veel hoogbegaafden voelen juist scherp aan wanneer ze te veel ruimte innemen en gaan zichzelf vervolgens begrenzen. Soms zelfs veel te sterk. Ze trekken zich terug, temperen hun enthousiasme of maken zichzelf kleiner omdat ze bang zijn anderen te overspoelen.

Intensiteit komt dus bij beide voor, maar hoeft niet dezelfde vorm te krijgen.

Interesses die snel wisselen

Ook in interesses zie ik een interessante overlap.

Bij het klassieke autismebeeld wordt vaak gedacht aan zeer langdurige special interests. Bij PDA worden ook interesses beschreven die sneller kunnen wisselen.

Bij hoogbegaafdheid zie je soms iets soortgelijks. Iemand kan volledig opgaan in een onderwerp, er dagen of maanden extreem diep induiken en vervolgens bijna abrupt zijn interesse verliezen.

Daar zit vaak een heel herkenbare logica achter: het probleem is opgelost, het patroon is doorgrond, de belangrijkste vragen zijn beantwoord. Dan lonkt het volgende vraagstuk alweer.

Van buitenaf kan dat rusteloos lijken. Van binnenuit voelt het eerder alsof het brein klaar is.

Autonomiesensitiviteit

Voor mij zit de kern daarom in autonomiesensitiviteit. Niet iedereen reageert even sterk op verlies van autonomie. Die gevoeligheid kan verschillen per persoon, per levensfase, per situatie en zelfs per levensdomein.

Bij sommige mensen is die autonomiesensitiviteit extreem sterk. Dat wordt soms beschreven als een PDA-profiel. Maar in mildere vormen zie je dezelfde gevoeligheid ook bij andere profielen, waaronder hoogbegaafdheid.

Een sterke gevoeligheid voor autonomie is bovendien niet alleen iets lastigs. Het kan ook betekenen dat je zelfstandig denkt, je eigen koers bewaakt, scherp voelt wat wel en niet bij je past en niet zomaar meegaat in wat anderen van je verwachten.

Daarom heb ik moeite met het woord pathological. Iemand die zo hard vecht voor zijn autonomie pathologisch noemen, zegt soms meer over wie het label bedenkt dan over wie het draagt.