Conceptuele ruimtes: hoe mijn gedachten een plek en richting krijgen

Ik ben beelddenker, maar dat is niet het hele verhaal. Beelddenken is het woord dat meestal valt: dingen in één keer voor je zien, levendig, met een verbeeldingskracht die woorden soms overbodig maakt. Dat herken ik deels. Maar mijn gedachten bestaan niet alleen uit beelden en ook niet alleen uit woorden. Er zit nog iets anders in, of misschien wel onder: een ruimtelijke structuur. Eerst noemde ik dat simpelweg ruimtelijk denken. Inmiddels denk ik dat het begrip conceptuele ruimtes nog dichter in de buurt komt. Maar om uit te leggen waarom, moet ik eerst beschrijven hoe ik mijn eigen denken ervaar.

Dat ruimtelijke bestaat uit meerdere lagen.

Laag 1: de fysieke plek

De eerste laag is bijna letterlijk fysiek. Denk ik aan iets, dan koppelt zich daar vaak een plek aan vast. Een stad, een huis. Op dat moment zweeft een deel van mij voor de deur van dat huis. Ik kan het niet beter uitleggen dan dat. Het is geen metafoor die ik erbij verzin, het is de vorm die het denken zelf aanneemt.

Laag 2: beweging

De tweede laag is beweging. Sommige dingen voelen als een uitdijing, van klein naar groot. Andere dingen voelen als wegtrekken. Die beweging zie ik terug in mijn handen wanneer ik praat: gaat het over iets groots, dan gaan mijn handen omhoog. Genoeg mensen doen dat, ik weet het. Maar bij mij hoort het bij een groter patroon.

Laag 3: de conceptuele ruimte

De derde laag is de diepste: het conceptuele. Begrippen zijn voor mij niet los van elkaar opgeslagen, ze hangen samen in wat het dichtst bij een matrixveld komt. Alles wat ik onthoud staat ergens ten opzichte van iets anders, en dat ‘ergens’ voelt ruimtelijk, alleen met meer dimensies dan de fysieke wereld toelaat.

Beelddenken of associatief denken?

Heeft dit met beelddenken te maken? Een beetje. Locaties in één keer helder zien, dat raakt beelddenken. Maar het raakt minstens zo hard aan associatief denken. Deze ruimtelijke structuur maakt het makkelijk om snel verbanden te leggen, vooral verbanden die door meerdere lagen tegelijk gaan, lagen die voor een ander misschien niet voor de hand liggen. Toch is het geen ongestructureerd van-de-hak-op-de-tak-denken. Er zit systematiek in, ook al is die systematiek ruimtelijk in plaats van lineair.

Misschien ligt het conceptuele denken het dichtst bij wat ik ruimtelijk denken noem. Geen ruimte die alleen uit beelden bestaat, maar een ruimte waarin woorden, begrippen, relaties, clusters en verhalen zich tot elkaar verhouden. In theorie zou je zo’n conceptueel netwerk kunnen visualiseren, al blijft dat abstract zodra je het probeert te tekenen.

Of toch synesthesie?

De vraag die overblijft: neem ik gewoon waar hoe ik denk, of is dit een vorm van synesthesie? Bij synesthesie worden zintuiglijke en mentale categorieën automatisch met elkaar verbonden. Dagen van de week met een kleur, smaken bij woorden. Zou ruimte dan gekoppeld zijn aan denken op een vergelijkbare, onwillekeurige manier, terwijl beide eigenlijk niets met elkaar te maken hebben? Of is ruimte niet een gekoppeld zintuig, maar het primaire proces van denken zelf?

Ik heb hier geen antwoord op. Maar het voelde de moeite waard om het zo eens uit te spreken, en ik ben benieuwd hoe anderen dit ervaren.

Conceptuele ruimtes: de geometrie van het denken

Ik ben de literatuur ingedoken om te kijken wat er al bekend is over de dingen die ik probeerde te beschrijven. Daarbij stuitte ik op een fascinerend concept: conceptual spaces, oftewel conceptuele ruimtes, van cognitiewetenschapper Peter Gärdenfors.

In zijn theorie worden begrippen weergegeven als gebieden binnen een meerdimensionale ruimte. Die ruimte is opgebouwd uit verschillende eigenschappen of dimensies. Begrippen die op elkaar lijken, bevinden zich dichter bij elkaar. Overeenkomsten, verschillen en relaties krijgen daarmee een ruimtelijke structuur. Gärdenfors noemt dit de geometrie van het denken.

Ik kreeg kippenvel toen ik dit las. Dit sluit zó sterk aan bij hoe ik het zelf voor me zie. Zelfs de kaft van zijn boek raakte al iets van die ervaring: een ruimte die bestaat uit verschillende vlakken, openingen en perspectieven, waarin meerdere werelden tegelijk aanwezig lijken te zijn.

Mijn eerste gedachte was: volgens mij kijkt deze man op een vergelijkbare manier naar denken als ik. Hij heeft die manier van waarnemen en doorgronden alleen veel verder uitgewerkt en er een prachtig theoretisch model van gemaakt. Wat ik zelf vanuit mijn ervaring probeerde te omschrijven als een matrixveld, zag ik hier ineens terug als een complete theorie over hoe begrippen en betekenissen zich ruimtelijk tot elkaar kunnen verhouden.

Hier is een afbeelding van de kaft, zodat je kunt zien welk boek ik bedoel. Voor een complete bespreking is het nog te vroeg. Tot nu toe heb ik vooral online over de theorie gelezen; het boek zelf moet ik nog induiken. Daar kijk ik eerlijk gezegd enorm naar uit.

Los van wat Gärdenfors precies schrijft, wil ik ook mijn eigen beleving en visie op dit onderwerp verder uitwerken. Ik merk dat hier heel veel intrinsieke motivatie zit. Het voelt niet als een onderwerp dat ik alleen interessant vind om over te lezen, maar als iets waar ik zelf verder in wil denken, schrijven en onderzoeken.