Hoogbegaafdheid en persoonlijkheid: openheid voor ervaringen

Misschien heb je je weleens afgevraagd of er een verband is tussen hoogbegaafdheid en persoonlijkheid. Kun je hoogbegaafde mensen herkennen aan bepaalde persoonlijkheidseigenschappen?

Voor het grootste deel moet ik je dan teleurstellen. Of misschien juist geruststellen. Hoogbegaafden zijn namelijk net zo divers als de rest van de wereld. Als je kijkt naar de Big Five, scoren hoogbegaafden op de meeste persoonlijkheidstrekken ongeveer hetzelfde als andere mensen. Er is vooral heel veel variatie.

Maar er is één trek die wél duidelijker samenhangt met intelligentie en hoogbegaafdheid: openheid voor ervaringen.

Als je hoogbegaafd bent, is de kans groter dat je daar hoog op scoort. Het is dus geen regel, maar wel een verband dat vaker wordt gevonden.

Misschien heb je zelf weleens een Big Five-test gedaan. Ik hecht daar persoonlijk niet overdreven veel waarde aan, maar deze uitslag vond ik wel interessant. Vooral omdat ik zelf extreem hoog scoorde op openheid voor ervaringen.

Eerst had ik eigenlijk geen idee wat dat precies betekende. Pas later ontdekte ik dat deze eigenschap ook samenhangt met intelligentie en hoogbegaafdheid.

In deze vlog wil ik daarom onderzoeken wat openheid voor ervaringen eigenlijk is. Ik vertel hoe ik het bij mezelf herken, met persoonlijke voorbeelden. Ook vertel ik over de valkuilen die erbij kunnen horen. Daarna zoom ik nog iets verder uit: wat weten we hierover vanuit de literatuur, en waarom is deze eigenschap zo herkenbaar bij veel hoogbegaafde mensen?

Wat openheid bij mij betekent

Bij mij betekent openheid voor ervaringen allereerst: nieuwsgierigheid. Ik wil dingen begrijpen. Niet alleen een beetje, maar vaak helemaal tot op de bodem. Als kind had ik dat al. Ik bleef maar vragen: wat is dat? Waarom is dat zo? Hoe werkt dat dan?

Die nieuwsgierigheid richt zich niet alleen op kennis, maar ook op mensen. Ik ben vaak oprecht benieuwd hoe iemand kijkt, wat iemand bedoelt, welke ervaring of gedachte ergensachter zit. Dat vind ik mooi, want daardoor kan mijn wereld groter worden. Andere perspectieven geven kleur, nuance en soms ook nieuwe inzichten.

Maar daar zit ook een valkuil. Omdat ik opensta voor ideeën en meningen van anderen, kan ik ze soms meer aandacht geven dan ze eigenlijk verdienen. Niet omdat ik naïef ben, maar omdat ik denk: misschien zit hier iets interessants in. Dan ga ik iets onderzoeken, afwegen of serieus nemen, terwijl ik achteraf denk: wacht even, dit paste helemaal niet bij mijn eigen richting.

Voor mij hoort daar dus ook een leerpunt bij: open blijven, maar wel met stevige grenzen. Niet elke mening hoeft een onderzoeksproject te worden. Niet elke invalshoek hoeft mijn agenda te bepalen. Soms is het gezonder om gewoon te zeggen: interessant, maar nee. Dit is wat ik vind, en hier blijf ik bij.

Een tweede manier waarop ik openheid herken, is dat ik ontzettend veel leuk en interessant vind. Ideeën, projecten, theorieën, gesprekken, kunst, natuur, psychologie, hoogbegaafdheid, neurodiversiteit: er is altijd wel iets dat mijn aandacht trekt. Dat maakt mijn leven rijk, maar soms ook druk.

Als alles interessant is, wordt kiezen moeilijk. Dan begin ik aan veel projecten, of raak ik overweldigd door alle mogelijkheden. Niet omdat ik geen richting heb, maar omdat er steeds weer iets langskomt dat óók waardevol lijkt. Openheid kan daardoor voelen als een enorme innerlijke ruimte, maar zonder begrenzing wordt die ruimte soms te vol.

Wat ik daarnaast heel sterk herken, is een rijke innerlijke wereld. Ik denk veel na, associeer veel, verbind dingen met elkaar en kan helemaal opgaan in ideeën, beelden, taal en betekenissen. Dat ervaar ik zelf vooral als iets moois. Het geeft diepte aan mijn leven. Het helpt me schrijven, onderzoeken, begrijpen en creëren.

Voor mij is de kunst dus niet om minder open te worden. Die openheid is juist een van mijn krachtigste eigenschappen. De kunst is om mijn openheid richting te geven. Om nieuwsgierig te blijven, maar niet overal in mee te gaan. Om geraakt te worden door ideeën, maar niet door elk idee meegesleept te worden. En om mijn innerlijke wereld serieus te nemen, zonder te vergeten dat ik ook keuzes moet maken in de buitenwereld.

Wat weten we hierover?

Als we iets verder uitzoomen, zien we dat openheid voor ervaringen ook in onderzoek naar hoogbegaafdheid naar voren komt. Hoogbegaafde mensen verschillen niet op één vaste manier van anderen. Er bestaat dus niet zoiets als dé hoogbegaafde persoonlijkheid. Maar gemiddeld genomen scoren hoogbegaafde mensen wel vaker hoger op openheid voor ervaringen.

Dat is eigenlijk niet zo vreemd. Openheid gaat over nieuwsgierigheid, verbeelding, gevoeligheid voor schoonheid, interesse in ideeën en bereidheid om bestaande kaders te bevragen. Dat zijn precies eigenschappen die vaak goed passen bij een sterk denkvermogen. Niet omdat elke hoogbegaafde voortdurend creatief, filosofisch of experimenteel is, maar omdat een snel en complex brein vaak ook meer mogelijkheden ziet.

Je zou kunnen zeggen: intelligentie helpt je om verbanden te leggen, maar openheid bepaalt mede of je die verbanden ook wilt verkennen. Of je denkt: interessant, laat ik daar eens induiken. Bij hoogbegaafdheid komen die twee regelmatig samen: het vermogen om diep te denken, en de behoefte om dat denken ook echt ergens op los te laten.

Daarom is openheid voor ervaringen voor mij zo’n interessante eigenschap. Vooral als ingang om iets te begrijpen van de binnenwereld van veel hoogbegaafde mensen. Die voortdurende nieuwsgierigheid. Dat zoeken naar betekenis. Dat geraakt worden door ideeën, schoonheid, patronen en mogelijkheden.