Hoogbegaafdheid en verslaving: tussen intensiteit en zelfregulatie

Wat mij in gesprekken met hoogbegaafden opvalt, is de intensiteit waarmee zij ergens in kunnen opgaan.

Urenlang werken, onderzoeken, analyseren of volledig verdwijnen in iets wat werkelijk interessant is. Dat vermogen kan veel opleveren: creativiteit, verdieping en uitzonderlijk goed werk. Maar het kan stoppen ook lastig maken. Wanneer de dag voorbij is, houdt het hoofd niet altijd vanzelf op.

Dan kan alcohol helpen om het denken zachter te zetten, een sigaret om een overgang te creëren of een slaapmiddel om uiteindelijk uit te schakelen. Anderen verliezen zich niet zozeer in een middel, maar in werk, sport, gamen of diep nadenken.

Ook dat herken ik. Wanneer iets mij werkelijk grijpt, voelt doorgaan vaak natuurlijker dan stoppen. Er is altijd nog een verband om te onderzoeken, een idee om uit te werken of een formulering die beter kan.

Juist daar raken hoogbegaafdheid en verslaving elkaar. Niet omdat hoogbegaafden zich per definitie vaker verliezen in middelen of activiteiten, maar omdat dezelfde intensiteit die tot verdieping leidt ook kan worden ingezet om jezelf te activeren, te dempen of aan het einde van de dag tot stilstand te brengen.

Waar verlies jij jezelf in? En wat brengt het je op het moment dat je erin verdwijnt?

Hoogbegaafdheid en verslaving

Er is nog maar weinig direct onderzoek gedaan naar verslaving onder hoogbegaafde volwassenen. Voor zover bekend zijn er geen duidelijke aanwijzingen dat hoogbegaafden als groep vaker verslaafd raken dan andere mensen.

Dat betekent niet dat middelengebruik en verslavende patronen bij iedereen op dezelfde manier werken. Eigenschappen die geregeld bij hoogbegaafdheid worden gezien, zoals intensiteit, nieuwsgierigheid, openheid voor ervaringen en het vermogen om ergens volledig in op te gaan, kunnen invloed hebben op de manier waarop iemand met middelen of andere gewoonten omgaat.

Mensen gebruiken middelen om uiteenlopende redenen. Vaak heeft het te maken met het dempen van emoties, het reguleren van energie of de poging zich tijdelijk beter te voelen. Een middel kan rust geven, spanning verminderen, energie opwekken, contact gemakkelijker maken of ervoor zorgen dat je even niet alles zo scherp hoeft te ervaren.

In eerste instantie kan dat ook echt helpen. Dat is juist waarom iemand erop teruggrijpt. Het probleem ontstaat niet doordat het middel niets doet, maar doordat het iets biedt wat je op dat moment moeilijk op een andere manier kunt bereiken.

Bij hoogbegaafden kan meespelen dat gedachten, gevoelens en indrukken intens worden beleefd. Er gebeurt veel tegelijk. Je ziet verbanden, denkt vooruit, neemt nuances waar en blijft soms lang bezig met iets wat een ander al heeft losgelaten. Dat kan inspirerend en verrijkend zijn, maar ook vermoeiend.

Daarnaast ervaren sommige hoogbegaafden een vorm van existentiële eenzaamheid. Je kunt mensen om je heen hebben en je toch niet werkelijk begrepen voelen. Je denkt anders, beleeft dingen intenser of vindt moeilijk aansluiting bij de onderwerpen en omgangsvormen van de mensen om je heen. Ook dat kan een aanleiding zijn om iets te zoeken wat de afstand tijdelijk verzacht.

De hoogfunctionerende hoogbegaafde

Bij verslaving denken we al snel aan iemand bij wie het leven zichtbaar uit de hand loopt. Maar zeker bij hoogbegaafde mensen kan middelengebruik lange tijd samengaan met studeren, werken, verantwoordelijkheid dragen en ogenschijnlijk goed functioneren.

In gesprekken met hoogbegaafden hoor ik regelmatig dat het probleem niet begint bij het functioneren. Het probleem begint wanneer zij moeten stoppen met functioneren.

Neem bijvoorbeeld David. Overdag heeft hij een verantwoordelijke baan. Hij lost ingewikkelde problemen op, werkt zelfstandig en kan zich lange tijd intensief concentreren. Maar wanneer de werkdag voorbij is, blijft zijn hoofd doorgaan.

Hij analyseert gesprekken opnieuw, denkt alvast na over de volgende dag en krijgt ondertussen nieuwe ideeën die hij eigenlijk ook nog wil uitwerken. Een glas alcohol helpt hem om de overgang te maken. Niet om volledig van de wereld te raken, maar om de mentale activiteit wat zachter te zetten. Met één of twee glazen lukt het beter om op de bank te zitten zonder alweer iets te hoeven oplossen.

Van buitenaf lijkt er weinig aan de hand. David blijft werken, komt zijn afspraken na en presteert goed. Toch merkt hij dat ontspannen zonder alcohol steeds minder vanzelfsprekend begint te voelen.

Bij andere hoogbegaafden zie ik dat slaapmiddelen een vergelijkbare functie krijgen. Niet alleen omdat iemand niet moe is, maar omdat het denken niet vanzelf stopt wanneer het lichaam rust nodig heeft. Zodra het buiten stil wordt, ontstaan er nieuwe vragen, plannen en verbanden. Een slaapmiddel wordt dan de knop waarmee iemand een systeem probeert uit te zetten dat zelf geen duidelijke uitknop lijkt te hebben.

Nicotine kan weer op een andere manier onderdeel worden van de regulatie. Een sigaret of vape creëert een korte onderbreking. Even naar buiten, even afstand, even een klein moment waarop niets anders hoeft. Het kan voelen alsof roken helpt om de aandacht te ordenen, spanning te ontladen of een overgang tussen twee taken te maken.

Juist doordat iemand overdag goed blijft functioneren, kan zo’n patroon lang onzichtbaar blijven. Goed presteren wordt dan bijna het bewijs dat het gebruik wel meevalt.

Maar de vraag is niet alleen of je de volgende ochtend weer kunt werken. De vraag is ook of rust en slaap nog bereikbaar zijn zonder hulpmiddel.

Jezelf ergens volledig in verliezen

Niet iedere hoogbegaafde reguleert zijn intensiteit met alcohol, nicotine, cannabis, drugs of slaapmiddelen. Je kunt jezelf ook verliezen in werk, gamen, sport, onderzoek, lezen, schrijven of analyseren.

Hoogbegaafde mensen kunnen vaak bijzonder diep in iets opgaan wanneer het hen werkelijk interesseert. Als iets intrinsiek interessant is, kan het bijna alle aandacht opeisen. Je wilt verder begrijpen, nog één verband onderzoeken, nog één probleem oplossen of nog één niveau bereiken.

Stoppen kan dan moeilijker zijn dan doorgaan.

Dat zie ik bijvoorbeeld bij Sara. Wanneer zij ergens werkelijk door gegrepen wordt, kan ze er volledig in verdwijnen. Ze begint ’s avonds iets op te zoeken en ontdekt een theorie die aansluit bij een vraag waar ze al langer mee rondloopt. Voor ze het weet, heeft ze twintig tabbladen openstaan, aantekeningen gemaakt en een nieuw model uitgedacht.

Ze weet dat ze moet gaan slapen. Ze voelt ook dat haar lichaam moe is. Maar stoppen voelt bijna onnatuurlijk zolang haar denken nog volop in beweging is. Er is nog één artikel dat ze wil lezen, één verband dat ze wil controleren en één gedachte die ze precies wil formuleren.

Dit vermogen om volledig ergens in op te gaan is een enorme kracht. Het kan leiden tot diepgaande kennis, meesterschap, creativiteit, wetenschappelijke ontdekkingen en bijzonder goed werk.

Tegelijkertijd kan dezelfde kracht ervoor zorgen dat iemand zijn grenzen minder goed voelt. Eten, slapen, bewegen en contact met anderen verdwijnen naar de achtergrond, omdat het onderwerp zelf zoveel energie en betekenis geeft.

Werk kan daarbij een bijzonder aantrekkelijke vorm zijn. Hard werken wordt maatschappelijk gewaardeerd. Wanneer iemand veel produceert, ambitieus is en lange dagen maakt, krijgt diegene complimenten voor zijn inzet. Er wordt veel minder snel gevraagd waarom stilvallen zo moeilijk is.

Werk geeft structuur, uitdaging, betekenis en controle. Het kan ook een manier worden om voortdurend actief te blijven en niet te hoeven voelen wat er gebeurt wanneer er even niets meer opgelost, gemaakt of bereikt hoeft te worden.

Ook sport kan zo werken. Bewegen kan gezond en regulerend zijn, maar iemand kan er ook steeds verder in doorgaan omdat de lichamelijke intensiteit of uitputting eindelijk rust geeft in het hoofd.

Een game biedt duidelijke doelen, directe feedback en voortdurend nieuwe uitdagingen. Voor iemand die zich in het dagelijks leven verveelt of onvoldoende wordt uitgedaagd, kan dat een wereld worden waarin eindelijk genoeg gebeurt. Je weet wat je moet doen, je ziet direct resultaat en er is altijd nog iets nieuws te ontdekken.

Niet alles waarin iemand intensief opgaat, is daarmee meteen een verslaving. Maar er kan wel een verslavend patroon ontstaan wanneer stoppen steeds moeilijker wordt en de activiteit een steeds grotere rol krijgt in het reguleren van je innerlijke toestand.

Wanneer denken de ontsnapping wordt

Voor sommige hoogbegaafden zit de krachtigste ontsnapping niet in een fles, sigaret of game, maar in hun eigen denken.

Diep nadenken kan betekenis, stimulatie, overzicht en controle geven. Denken is voor veel hoogbegaafden niet alleen iets wat zij goed kunnen. Het is ook een plek waar zij zich thuis voelen.

Je kunt een situatie van alle kanten bekijken, er theorieën aan verbinden en blijven zoeken naar het ontbrekende inzicht waardoor alles op zijn plaats valt. Dat kan ontzettend bevredigend zijn.

Maar je kunt ook in het analyseren verdwijnen.

Je blijft dan niet alleen nadenken omdat je iets wilt begrijpen. Je blijft nadenken omdat de mentale toestand zelf aantrekkelijk is. Zolang je onderzoekt, ordent en verbanden legt, hoef je nog niet te stoppen. Je hoeft nog niet te voelen hoe moe je bent, je hoeft nog niet te gaan slapen en je hoeft nog niet terug naar een werkelijkheid die minder interessant of minder overzichtelijk voelt dan je gedachtenwereld.

Dan denk je niet alleen om iets te begrijpen. Je denkt ook om in die toestand te kunnen blijven. De belangrijkste vraag is daarom niet alleen: wat gebruik je of waarin verlies je jezelf? De vraag is ook: wat probeer je ermee te bereiken?

De behoefte om te ervaren

Een andere factor die bij hoogbegaafdheid kan meespelen, is een sterke behoefte aan ervaring. Hoogbegaafde mensen zijn vaak nieuwsgierig en staan geregeld open voor nieuwe ideeën, perspectieven en ervaringen.

Ze willen weten hoe iets werkt, hoe iets voelt en wat er nog meer mogelijk is dan wat zij al kennen. Die nieuwsgierigheid richt zich niet alleen op kennis. Het kan ook gaan over andere manieren van leven, bijzondere mensen, subculturen en verschillende bewustzijnstoestanden.

Middelengebruik kan dan iets experimenteels krijgen. Je wilt niet per se verdoven. Je wilt misschien gewoon ervaren wat iets met je doet.

Dat herken ik ook bij mezelf. Ik ben nieuwsgierig en vind het interessant om dingen uit te proberen. Tegelijkertijd ben ik gevoelig, waardoor ik niet snel enorme hoeveelheden van een middel zal gebruiken. Mijn systeem reageert daar te sterk op.

Toch herken ik wel de neiging om soms een beetje langs het randje te bewegen. Om te kijken hoe ver ik kan gaan, terwijl ik mezelf ondertussen ook afvraag: is dit eigenlijk nog wel helemaal goed?

Juist die behoefte aan ervaring kan ervoor zorgen dat iemand eerder iets uitprobeert. Niet omdat diegene volledig van het pad afraakt, maar omdat het onbekende aantrekt. Er is iets te ontdekken.

De sociale omgeving

Dat betekent niet dat hoogbegaafde mensen vanzelf buiten de maatschappij terechtkomen of alleen aansluiting vinden bij mensen die veel middelen gebruiken.

Veel hoogbegaafden gaan studeren, vinden werk waarin zij hun capaciteiten kunnen gebruiken en komen terecht bij andere mensen die graag leren, onderzoeken, programmeren, creëren of diep over dingen nadenken. Ze vinden aansluiting binnen een vakgebied, een universiteit, een boekenclub, een laboratorium, een technisch bedrijf of gewoon een groep enthousiaste nerds.

Zo’n omgeving kan veel bieden. Je ontmoet mensen met wie je interesses kunt delen, je kunt je talenten ontwikkelen en je hebt studie, werk en toekomstplannen die richting geven.

Dat betekent overigens niet dat er in hoogopgeleide kringen geen middelen worden gebruikt. Ook onder studenten, wetenschappers, kunstenaars en andere hoogopgeleide groepen komen alcohol en drugs voor. De tegenstelling is dus niet zo simpel als: óf je bent een hoogopgeleide nerd, óf je belandt tussen excentrieke drugsgebruikers.

Toch bestaat er ook een andere route. Sommige hoogbegaafden lopen vast in het onderwijs, op het werk of binnen sociale omgevingen waarin zij zich voortdurend moeten aanpassen. Zij kunnen zich een buitenstaander gaan voelen en aansluiting zoeken bij mensen die zelf meer buiten de gebaande paden leven.

Dat kunnen creatieve, alternatieve, uitgesproken of excentrieke mensen zijn. Mensen die hun eigen gang gaan en zich minder aantrekken van wat normaal gevonden wordt. Voor een hoogbegaafd persoon kan dat aantrekkelijk zijn. Daar vind je misschien meer vrijheid, meer eigenheid en minder aanpassing.

In zulke kringen kan iemand ook gemakkelijker met bepaalde middelen in aanraking komen. Niet omdat hoogbegaafden vanzelf de verkeerde mensen opzoeken, maar omdat sommige hoogbegaafden zich aangetrokken voelen tot mensen die ongewoon en eigenzinnig leven.

Dat is één mogelijke route. Het is niet dé route van hoogbegaafdheid.

De ene hoogbegaafde vindt zijn mensen binnen de wetenschap, de andere binnen een alternatieve subcultuur. Veel mensen bewegen bovendien tussen verschillende werelden. De wetenschapper kan in het weekend op een technofeest staan en de excentrieke kunstenaar kan ondertussen een indrukwekkende academische opleiding hebben afgerond.

De sterke kanten van hoogbegaafdheid

Hoogbegaafde mensen hebben vaak ook eigenschappen die beschermend kunnen werken.

Ze kunnen sterk redeneren, vooruitdenken en patronen herkennen. Ze kunnen zichzelf van een afstand observeren en soms al vrij vroeg merken dat hun gedrag aan het veranderen is. Het kan bijvoorbeeld opvallen dat zij steeds vaker redenen bedenken om iets te gebruiken, dat een gewoonte zich uitbreidt of dat ontspannen zonder hulpmiddel steeds moeilijker wordt.

Ook eigenzinnigheid kan beschermend werken. Wanneer je niet erg gevoelig bent voor groepsdruk, hoef je niet te blijven gebruiken omdat de mensen om je heen dat doen. Je kunt besluiten dat een bepaalde groep, gewoonte of levensstijl niet meer bij je past.

Dat herken ik eveneens bij mezelf. Wanneer ik ergens klaar mee ben, is mijn hele systeem er vaak ook werkelijk klaar mee. Dan ontstaat er eerder afkeer dan verleiding. En wanneer een groep mij probeert mee te trekken in iets waar ik zelf geen zin meer in heb, zal ik eerder afstand nemen van die groep dan mezelf blijven aanpassen.

Dezelfde eigenzinnigheid die iemand in aanraking kan brengen met bijzondere mensen en ervaringen, kan er dus ook voor zorgen dat diegene uiteindelijk weer zijn eigen weg gaat.

Wat mij bij hoogbegaafde personen opvalt, is dat zij vaak bijzonder veel sterke kanten hebben. Ze kunnen zichzelf analyseren, verbanden zien, kennis verzamelen, hun koers veranderen en nieuwe manieren bedenken om met hun behoeften om te gaan.

Dat betekent niet dat zij nergens in vast kunnen komen te zitten. Dat kan de beste overkomen. Je kunt heel goed begrijpen wat er gebeurt en toch moeite hebben om een patroon te veranderen.

Sterk kunnen redeneren betekent bovendien dat je ook heel overtuigende verklaringen kunt bedenken voor waarom je gebruik nog wel meevalt. Zelfinzicht helpt daarom vooral wanneer je bereid bent serieus te nemen wat je bij jezelf ziet.

Wanneer wordt een patroon een probleem?

Je hoeft niet te wachten totdat je leven volledig is vastgelopen.

Je functioneert misschien nog goed, maar merkt dat je alcohol nodig begint te hebben om te ontspannen. Slapen lukt bijna niet meer zonder een middel. Je rookt veel meer dan je eigenlijk wilt. Of je neemt je regelmatig voor om op tijd te stoppen met werken, gamen of analyseren en zit uren later nog steeds in dezelfde toestand.

Dan is het de moeite waard om stil te staan bij wat er gebeurt. Niet alleen omdat het gedrag al zichtbare ernstige gevolgen heeft, maar omdat je vrijheid kleiner begint te worden.

Kun je nog kiezen om het niet te doen? Kun je stoppen wanneer je lichaam aangeeft dat het genoeg is? Zijn rust, plezier, verbinding en slaap ook op andere manieren bereikbaar? Of is één middel of activiteit steeds meer de enige betrouwbare route geworden?

---

Herken je hier iets in?

Heb je het gevoel dat je de controle over je middelengebruik verliest, lukt het je niet om zelfstandig te minderen of te stoppen, of ervaar je duidelijke problemen door je gebruik? Dan raad ik je aan om contact op te nemen met je huisarts of met de verslavingszorg. Ik bied zelf geen behandeling voor verslavingsproblematiek.

Misschien herken je jezelf niet in een verslaving, maar wel in sommige patronen uit deze blog. Je bent nieuwsgierig en experimenteel ingesteld, zoekt graag het randje op of merkt dat je iets nodig hebt om je hoofd stil te krijgen.

Misschien functioneer je aan de buitenkant goed, maar kun je moeilijk stoppen wanneer iets je werkelijk interesseert. Of je wilt beter begrijpen welke rol hoogbegaafdheid, intensiteit, behoefte aan ervaring en zelfregulatie spelen in jouw middelengebruik of andere gewoonten.

Daarover kun je contact met mij opnemen. Samen kunnen we onderzoeken wat je in het gebruik of gedrag zoekt, welke eigenschappen van hoogbegaafdheid daarin meespelen en hoe je bewuster je eigen grenzen kunt bepalen.

---

De namen en herkenbare details in de voorbeelden zijn veranderd. Sommige voorbeelden zijn samengesteld uit patronen die ik bij verschillende hoogbegaafden heb gezien.